CHI TIẾT VỀ BÁO CÁO CBAM VIỆT NAM

Báo cáo CBAM Việt Nam hiện là quy định bắt buộc đối với các doanh nghiệp xuất khẩu các mặt hàng trọng điểm như thép, nhôm, xi măng sang thị trường Liên minh Châu Âu (EU). Việc hiểu rõ cơ chế kê khai và chuẩn hóa dữ liệu phát thải carbon chính là chìa khóa giúp doanh nghiệp vượt qua hàng rào thuế quan xanh này, nhằm duy trì lợi thế cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bản chất của CBAM: Khi dữ liệu Carbon trở thành “đồng tiền thứ hai” trong thương mại Quốc tế

Để không đi sai hướng, trước hết chúng ta cần phải trả lời câu hỏi cốt lõi: CBAM thực sự là gì?

CBAM không phải là một form tờ khai hải quan thông thường, càng không phải là một chứng nhận môi trường mang tính chất “tự nguyện” hay “làm đẹp hồ sơ”. Bản chất của CBAM là một công cụ kinh tế của EU nhằm san phẳng chi phí phát thải carbon giữa hàng hóa sản xuất nội địa EU (vốn đang chịu thuế carbon rất cao thông qua hệ thống EU ETS) và hàng hóa nhập khẩu từ các quốc gia chưa có chính sách định giá carbon tương đương.

[Hàng hóa nhập khẩu vào EU] + [Nghĩa vụ mua chứng chỉ CBAM dựa trên phát thải thực tế] 
                                    = 
[Giá thành sản xuất nội địa EU đã bao gồm thuế carbon ETS]

Khi CBAM bước vào giai đoạn vận hành chính thức và siết chặt các quy định, mỗi tấn phát thải carbon tích tụ trong sản phẩm của bạn khi xuất khẩu vào EU đều phải được quy đổi ra tiền thông qua việc mua Chứng chỉ CBAM (CBAM Certificates). Giá của chứng chỉ này biến động theo sàn giao dịch quyền phát thải của EU.

Do đó, CBAM không đơn thuần là một file báo cáo nộp định kỳ. Nó là một hệ thống pháp lý yêu cầu tính minh bạch tuyệt đối, độ chính xác và khả năng kiểm chứng của dữ liệu phát thải carbon trong toàn bộ chuỗi hành trình sản xuất sản phẩm. Nói cách khác, dữ liệu carbon giờ đây có giá trị như một loại tiền tệ. Dữ liệu sai, doanh nghiệp mất tiền; dữ liệu không minh bạch, doanh nghiệp mất thị trường.

Những lỗ hổng trong quản trị dữ liệu phát thải tại các doanh nghiệp phổ biến

Thực tế triển khai tại nhiều doanh nghiệp xuất khẩu thuộc các ngành chịu tác động mạnh của CBAM (như sắt thép, xi măng, phân bón, nhôm, điện và hydro) đang phơi bày những lỗ hổng rất lớn về mặt hệ thống quản trị dữ liệu. Dưới đây là 4 vấn đề cốt lõi mà đa số các doanh nghiệp đang mắc phải:

Lỗ hổng 1: Không có hệ thống đo đạc phát thải khí nhà kính từ gốc

Phần lớn doanh nghiệp chỉ bắt đầu nháo nhào đi tìm số liệu khi nhận được email yêu cầu từ phía nhà nhập khẩu EU hoặc khi thời hạn nộp báo cáo quý cận kề. Doanh nghiệp hoàn toàn lúng túng vì hệ thống vận hành từ trước đến nay chưa từng có khái niệm “đo đạc dấu chân carbon”. Khi đối tác yêu cầu bóc tách phát thải thực tế trên từng tấn sản phẩm (Embedded Emissions), doanh nghiệp không biết phải bắt đầu phân bổ từ đâu.

Lỗ hổng 2: Dữ liệu thu thập rời rạc, chắp vá và thiếu kiểm soát

Để tính toán được phát thải thực tế, cần sự phối hợp của rất nhiều phòng ban: Kế toán (cung cấp hóa đơn điện, dầu, ga), Kỹ thuật/Sản xuất (cung cấp định mức tiêu hao, sản lượng, hiệu suất máy móc), và Phòng Thu mua (cung cấp thông tin về nguyên liệu đầu vào).

Tuy nhiên, do thiếu một quy trình chuẩn hóa, dữ liệu tại các doanh nghiệp hiện nay nằm rải rác, không đồng bộ, thậm chí số liệu giữa phòng kế toán và phòng kỹ thuật đá nhau chan chát. Sự rời rạc này khiến cho việc tổng hợp dữ liệu trở thành một “cơn ác mộng” và sai số là điều không thể tránh khỏi.

Lỗ hổng 3: Lạm dụng số liệu ước tính và hệ số mặc định (Default Values)

Trong giai đoạn chuyển tiếp, EU có thể tạm thời chấp nhận việc sử dụng các hệ số phát thải mặc định do họ cung cấp hoặc số liệu ước tính dựa trên mức trung bình ngành. Nhiều doanh nghiệp bám vào điều này và coi đó là giải pháp lâu dài để đỡ phải đo đạc phức tạp.

Thế nhưng, đây là một tư duy ngắn hạn tai hại. Các hệ số mặc định của EU luôn được thiết lập ở mức rất cao (thường tương đương với mức phát thải của các công nghệ lạc hậu nhất) nhằm mục đích khuyến khích doanh nghiệp tự khai báo số liệu thực tế. Nếu lạm dụng số liệu ước tính, sản phẩm của bạn sẽ bị gán một mức phát thải khổng lồ, dẫn đến việc nhà nhập khẩu phải trả chi phí chứng chỉ CBAM cực kỳ đắt đỏ. Kết quả hiển nhiên: Sản phẩm của bạn mất hoàn toàn lợi thế cạnh tranh về giá.

Lỗ hổng 4: Hoàn toàn không có cơ chế kiểm chứng (Verification) nội bộ

Doanh nghiệp tự tính toán, tự điền số liệu vào các bảng tính Excel phức tạp mà không có bất kỳ một quy trình rà soát, đối chiếu chéo nào để phát hiện sai sót. Quy trình tính toán phát thải CBAM yêu cầu những thuật toán phân bổ và biên giới hệ thống rất ngặt nghèo. Việc thiếu cơ chế kiểm chứng nội bộ khiến dữ liệu đầu ra chứa đựng đầy rủi ro sai lệch.

Hệ quả khi đối tác EU và đơn vị kiểm toán kiểm tra

Nhiều doanh nghiệp vẫn mang tâm lý “cứ nộp một con số lên cho xong, ai mà kiểm tra được tận nhà máy”. Đây là một góc nhìn cực kỳ sai lầm về cách thức vận hành của hệ thống quản lý châu Âu.

Khi các báo cáo CBAM được nộp lên Hệ thống Đăng ký CBAM của EU (CBAM Registry), cơ quan thẩm quyền của EU và đặc biệt là các đơn vị kiểm toán độc lập được công nhận (Accredited Verifiers) sẽ tiến hành soát xét. Khi họ vào cuộc, kịch bản nào sẽ xảy ra cho các doanh nghiệp làm báo cáo kiểu “đối phó”?

[Báo cáo chắp vá / Hệ số mặc định]
               ↓
[Kiểm toán độc lập / Hải quan EU soát xét]
               ↓
[Phát hiện: Số liệu không khớp, Thiếu bằng chứng gốc]
               ↓
┌────────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────────┐
▼                                                                                 ▼
[Hệ quả 1: Trả hồ sơ, Bắt buộc làm lại từ đầu]     [Hệ quả 2: Hạ bậc uy tín, Hủy đơn hàng]

• Số liệu không khớp, không có bằng chứng gốc: Kiểm toán viên sẽ yêu cầu doanh nghiệp xuất trình hóa đơn tiền điện gốc, nhật ký vận hành lò hơi, chứng từ mua nguyên liệu của 2-3 năm trước để đối chiếu. Nếu doanh nghiệp không chứng minh được nguồn gốc của con số, toàn bộ dữ liệu đó bị bác bỏ.
• Tắc nghẽn tiến độ, chi phí phát sinh phi mã: Doanh nghiệp buộc phải thuê chuyên gia khẩn cấp, làm lại toàn bộ hệ thống dữ liệu từ đầu trong trạng thái hoảng loạn để kịp tiến độ bổ sung. Chi phí lúc này đắt hơn gấp nhiều lần so với việc đầu tư bài bản từ đầu.
• Mất đơn hàng vào tay đối thủ sẵn sàng hơn: Trong kinh doanh quốc tế, thời gian là vàng bạc. Các nhà nhập khẩu EU không thể mạo hiểm chờ đợi một nhà cung ứng loay hoay với đống số liệu lỗi, đối mặt với nguy cơ bị phạt chậm nộp báo cáo. Họ sẵn sàng chuyển dịch đơn hàng sang các đối thủ cạnh tranh (tại các quốc gia khác hoặc ngay trong nước) – những đơn vị đã có sẵn hệ thống dữ liệu carbon minh bạch, rõ ràng và đã được kiểm chứng.

Xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu Carbon chuẩn hóa cho doanh nghiệp

Để vượt qua rào cản CBAM và biến nó thành lợi thế cạnh tranh, doanh nghiệp phải dũng cảm thay đổi hoàn toàn tư duy: Chuyển từ tư duy “làm một báo cáo nộp cho xong” sang tư duy “xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu carbon toàn diện”.

Một hệ thống quản trị dữ liệu carbon đúng nghĩa đòi hỏi doanh nghiệp phải thực hiện nhuần nhuyễn 3 bước sau:

Bước 1: Hiểu rõ tường tận nguồn phát thải của chính mình

Doanh nghiệp cần phải tiến hành bóc tách và định vị chính xác dòng chảy năng lượng và nguyên vật liệu bên trong nhà máy. Phải xác định rõ:

• Phát thải trực tiếp (Scope 1): Phát thải từ việc đốt nhiên liệu tại vòi (than, dầu, khí gas) trong các lò hơi, lò nung, các thiết bị thuộc quyền sở hữu của doanh nghiệp, hoặc phát thải rò rỉ từ hệ thống điều hòa, làm lạnh.
• Phát thải gián tiếp (Scope 2): Phát thải từ lượng điện năng lượng mua từ lưới điện quốc gia để phục vụ cho hoạt động sản xuất.
• Phát thải tích tụ trong nguyên liệu đầu vào (Precursor Emissions): Đây là điểm cực kỳ phức tạp của CBAM. Doanh nghiệp phải yêu cầu các nhà cung cấp nguyên liệu (ví dụ: phôi thép, hạt nhôm) cung cấp dữ liệu phát thải của họ để cộng dồn vào sản phẩm cuối cùng của mình.

Bước 2: Thiết lập hệ thống thu thập, số hóa và quản lý dữ liệu tự động

Thay vì quản lý bằng các file Excel rời rạc dễ bị chỉnh sửa và sai sót, doanh nghiệp cần xây dựng một quy trình thu thập dữ liệu chuẩn hóa, hướng tới số hóa. Mỗi chỉ số tiêu thụ năng lượng, mỗi tấn nguyên liệu nhập kho cần được ghi nhận theo thời gian thực và lưu trữ một cách có hệ thống, có bằng chứng chứng từ đi kèm (hóa đơn, biên bản giao nhận, số đo công tơ).

Bước 3: Theo dõi, cập nhật định kỳ và tối ưu hóa

Dữ liệu carbon không phải là một bức ảnh chụp tĩnh, nó là một thước phim chuyển động theo chu kỳ sản xuất. Doanh nghiệp phải duy trì việc cập nhật định kỳ (theo tháng, theo quý) để kịp thời phát hiện các điểm nóng phát thải (hotspots) nhằm đưa ra các giải pháp cải tiến kỹ thuật, tiết kiệm năng lượng, từ đó chủ động kéo giảm lượng phát thải thực tế trên từng đơn vị sản phẩm.

Kết hợp giữa quy định CBAM và tiêu chuẩn ISO Quốc tế

Một sai lầm khác của doanh nghiệp là coi CBAM quy định độc lập, hoàn toàn tách biệt với các hoạt động quản lý khác trong nhà máy. Trên thực tế, để xây dựng được một hệ thống dữ liệu CBAM vững chắc, đáng tin cậy và tối ưu về mặt chi phí, doanh nghiệp cần phải tựa vào các bộ khung quản lý quốc tế đã được chứng minh hiệu quả, đặc biệt là hệ thống tiêu chuẩn ISO.

Khi doanh nghiệp đã vận hành bài bản các tiêu chuẩn ISO này, việc trích xuất dữ liệu để phục vụ cho báo cáo CBAM trở nên vô cùng dễ dàng và tự nhiên. Quan trọng hơn hết, một báo cáo CBAM được xây dựng dựa trên nền tảng dữ liệu đã được chứng nhận theo chuẩn ISO 14064 hay ISO 14067 sẽ sở hữu một “chứng chỉ uy tín” tuyệt đối, giúp vượt qua các vòng kiểm toán của EU một cách mượt mà và nhanh chóng nhất.

Thông tin liên hệ tư vấn NatureCert

NatureCert là đơn vị chuyên cung cấp dịch vụ báo cáo CBAM. Để được hỗ trợ và tư vấn chi tiết về các dịch vụ này, quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp với chúng tôi thông qua các thông tin sau:

Address: 3B49 Sky 9, 61-63 đường số 1, phường Phú Hữu, TP. Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh

Phone: 0932023406

Email: info@naturecert.org

Website: www.naturecert.com
Fanpage chính: Trung tâm NatureCert

Với đội ngũ tư vấn chuyên nghiệp và kinh nghiệm, NatureCert cam kết sẽ mang đến cho quý khách hàng những giải pháp tối ưu và hiệu quả. Hãy liên hệ với chúng tôi ngay hôm nay để được tư vấn và hỗ trợ nhanh chóng.