Nhật Bản đang từng bước siết chặt các yêu cầu về tính bền vững đối với nhiên liệu sinh khối sử dụng trong sản xuất điện. Một trong những thay đổi quan trọng nhất hiện nay là quy định về báo cáo phát thải khí nhà kính đối với hoạt động sản xuất và cung ứng viên nén gỗ. Cùng NatureCert tìm hiểu chi tiết trong bài viết này.
Nhật Bản quy định báo cáo phát thải khí nhà kính
Nhật Bản hiện đang áp dụng cơ chế FIT và FIP nhằm thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo. Trong đó, các nhà máy điện sinh khối sử dụng viên nén gỗ hoặc dăm gỗ chỉ được công nhận đủ điều kiện tham gia cơ chế hỗ trợ khi chứng minh được nguồn nguyên liệu đáp ứng các yêu cầu về tính hợp pháp, tính bền vững và giảm phát thải khí nhà kính.
Để thực hiện mục tiêu giảm phát thải carbon và hướng tới trung hòa carbon vào năm 2050, Nhật Bản đã bổ sung yêu cầu đánh giá phát thải khí nhà kính theo vòng đời sản phẩm (Lifecycle Greenhouse Gas – LCGHG) đối với nguyên liệu sinh khối nhập khẩu.
Theo quy định này, lượng phát thải khí nhà kính không chỉ được đánh giá tại nhà máy sản xuất viên nén gỗ mà phải được theo dõi xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nguồn nguyên liệu đầu vào đến khi nhiên liệu được sử dụng tại nhà máy điện sinh khối.
Yêu cầu giảm phát thải theo vòng đời sản phẩm (LCGHG)
LCGHG là phương pháp đánh giá tổng lượng khí nhà kính phát sinh trong toàn bộ vòng đời của nhiên liệu sinh khối.
Việc tính toán phát thải được thực hiện trên toàn bộ chuỗi hành trình sản phẩm, bao gồm hoạt động khai thác nguyên liệu, thu gom và vận chuyển nguyên liệu, sản xuất viên nén gỗ, lưu kho, vận tải quốc tế và sử dụng tại nhà máy điện sinh khối.
Một yêu cầu quan trọng của Nhật Bản là dữ liệu phát thải phải được thu thập, ghi nhận và truyền tải liên tục giữa các mắt xích trong chuỗi cung ứng. Điều này nhằm đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc cũng như tính minh bạch của dữ liệu phát thải.
Các đối tượng chịu tác động trực tiếp bao gồm:
- Doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu viên nén gỗ.
- Doanh nghiệp xuất khẩu nguyên liệu sinh khối.
- Chủ rừng và đơn vị cung cấp nguyên liệu.
- Nhà máy chế biến gỗ và lâm sản.
- Doanh nghiệp vận tải và logistics.
- Các nhà máy điện sinh khối tại Nhật Bản.
Có thể thấy, yêu cầu báo cáo phát thải khí nhà kính không còn là trách nhiệm riêng của nhà sản xuất mà trở thành yêu cầu đối với toàn bộ chuỗi cung ứng nhiên liệu sinh khối.
Xem thêm: Hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính theo 9 bước
Lộ trình và thời hạn áp dụng
Nhật Bản đã xây dựng giai đoạn chuyển tiếp từ ngày 01/04/2022 đến ngày 31/03/2026 nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệp và nhà máy điện sinh khối chuẩn bị đáp ứng các tiêu chí mới.
Trong thời gian này, các bên liên quan được khuyến khích hoàn thiện hệ thống thu thập dữ liệu phát thải, tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc và chuẩn hóa phương pháp đánh giá phát thải khí nhà kính theo vòng đời sản phẩm.
Từ ngày 01/04/2026, các yêu cầu về LCGHG sẽ chính thức được áp dụng đối với nhiên liệu sinh khối tham gia cơ chế FIT/FIP. Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp muốn tiếp tục xuất khẩu viên nén gỗ sang Nhật Bản cần chứng minh khả năng đáp ứng các yêu cầu về báo cáo phát thải khí nhà kính theo quy định mới.
PEFC phát triển tiêu chuẩn bổ sung để đáp ứng quy định mới
PEFC là một trong những hệ thống chứng nhận quản lý rừng bền vững và truy xuất nguồn gốc được Nhật Bản công nhận trong khuôn khổ FIT/FIP.
Hiện nay, PEFC đã đáp ứng nhiều yêu cầu liên quan đến tính hợp pháp của nguyên liệu, quản lý rừng bền vững, truy xuất nguồn gốc sản phẩm cũng như các yêu cầu quốc tế về tính bền vững. Đây là nền tảng quan trọng để hỗ trợ việc xác minh và chứng minh sự tuân thủ đối với các tiêu chí LCGHG.
Đối với Việt Nam, các doanh nghiệp sở hữu chứng nhận VFCS/PEFC có lợi thế đáng kể trong việc chứng minh nguồn nguyên liệu hợp pháp, minh bạch và có khả năng truy xuất nguồn gốc khi xuất khẩu sang Nhật Bản.
Bên cạnh đó, PEFC cũng đang phát triển các yêu cầu bổ sung nhằm đáp ứng đầy đủ tiêu chí giảm phát thải khí nhà kính theo vòng đời sản phẩm. Điều này sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp viên nén gỗ trong việc đáp ứng các yêu cầu mới của thị trường Nhật Bản.
Xem thêm: Hướng dẫn thực hiện báo cáo kiểm kê khí nhà kính chi tiết
Doanh nghiệp cần làm gì để xuất khẩu viên nén gỗ sang Nhật Bản?
Vì quy định về báo cáo phát thải khí nhà kính theo cơ chế FIT/FIP và yêu cầu LCGHG đã và đang được triển khai theo lộ trình bắt buộc, các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu viên nén gỗ nếu chưa xây dựng hệ thống quản lý phát thải cần nhanh chóng hành động để tránh nguy cơ không đáp ứng điều kiện tham gia chuỗi cung ứng nhiên liệu sinh khối tại Nhật Bản.
Thực tế cho thấy, yêu cầu của Nhật Bản không chỉ dừng lại ở việc cung cấp một bộ số liệu phát thải đơn lẻ, mà là một hệ thống dữ liệu xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng. Do đó, doanh nghiệp cần triển khai theo từng bước ưu tiên như sau:
Thứ nhất, rà soát hiện trạng và xác định khoảng trống tuân thủ
Doanh nghiệp cần tiến hành đánh giá toàn bộ quy trình sản xuất hiện tại để xác định mức độ sẵn sàng đối với yêu cầu báo cáo phát thải khí nhà kính.
Cụ thể, cần làm rõ:
- Những công đoạn nào đã có dữ liệu phát thải sẵn có.
- Những công đoạn nào chưa được đo lường hoặc chưa có hệ thống ghi nhận.
- Mức độ đầy đủ của dữ liệu theo từng mắt xích trong chuỗi cung ứng.
- Các chứng nhận bền vững hiện tại (nếu có) đã đáp ứng yêu cầu bổ sung về LCGHG hay chưa.
Việc rà soát này giúp doanh nghiệp xác định rõ khoảng cách giữa hệ thống hiện tại và yêu cầu từ thị trường Nhật Bản, từ đó xây dựng lộ trình triển khai phù hợp.
Thứ hai, xây dựng hệ thống đo lường và kiểm kê khí nhà kính theo từng công đoạn
Doanh nghiệp cần thiết lập hệ thống kiểm kê phát thải khí nhà kính theo từng giai đoạn trong chuỗi sản xuất viên nén gỗ, bao gồm:
- Khai thác và thu gom nguyên liệu.
- Vận chuyển nội địa.
- Sản xuất và ép viên.
- Lưu kho và đóng gói.
- Vận chuyển ra cảng xuất khẩu.
Hệ thống này không chỉ phục vụ mục tiêu báo cáo một lần, mà phải được thiết kế để có thể cập nhật định kỳ, đối chiếu dữ liệu liên tục và phục vụ yêu cầu truy xuất từ phía đối tác nhập khẩu Nhật Bản.
Thứ ba, lựa chọn và đăng ký chương trình chứng nhận phù hợp
Doanh nghiệp cần xem xét áp dụng các chương trình chứng nhận quốc tế đang được công nhận trong chuỗi cung ứng sinh khối như PEFC/VFCS, ISCC, SBP hoặc GGL, tùy thuộc vào loại nguyên liệu, mô hình sản xuất và yêu cầu từ khách hàng Nhật Bản.
Đối với các doanh nghiệp đã sở hữu chứng chỉ VFCS/PEFC, cần chủ động làm việc với tổ chức chứng nhận để cập nhật và bổ sung các yêu cầu liên quan đến LCGHG ngay khi các tiêu chuẩn bổ sung của PEFC được chính thức ban hành. Đây là yếu tố quan trọng giúp tăng mức độ sẵn sàng tuân thủ trong giai đoạn áp dụng bắt buộc.
Thứ tư, số hóa và minh bạch hóa dữ liệu phát thải trong toàn chuỗi cung ứng
Một trong những yêu cầu quan trọng của Nhật Bản là khả năng truyền tải dữ liệu phát thải khí nhà kính một cách liên tục giữa các bên trong chuỗi cung ứng.
Do đó, doanh nghiệp cần chuyển đổi từ hệ thống quản lý dữ liệu thủ công sang mô hình số hóa, đảm bảo:
- Dữ liệu được lưu trữ tập trung và có khả năng truy xuất.
- Thông tin phát thải được cập nhật theo thời gian thực hoặc định kỳ.
- Dữ liệu có thể chia sẻ cho các đối tác trong chuỗi cung ứng, bao gồm cả nhà máy điện tại Nhật Bản.
Việc dữ liệu bị phân tán hoặc chỉ lưu trữ dưới dạng hồ sơ giấy có thể làm gián đoạn chuỗi thông tin và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng yêu cầu LCGHG.
Thứ năm, phối hợp với đơn vị tư vấn hoặc tổ chức chứng nhận độc lập
Để đảm bảo hệ thống kiểm kê phát thải khí nhà kính đáp ứng đúng yêu cầu kỹ thuật của Nhật Bản, doanh nghiệp nên phối hợp với các đơn vị tư vấn hoặc tổ chức chứng nhận độc lập có kinh nghiệm trong lĩnh vực LCGHG và chuỗi cung ứng sinh khối.
Việc thẩm định độc lập giúp:
- Xác minh tính chính xác của phương pháp tính toán phát thải.
- Đảm bảo hệ thống dữ liệu phù hợp với yêu cầu của cơ quan quản lý Nhật Bản (METI).
