Mua bán quyền phát thải khí nhà kính được xem là cơ chế quan trọng trong thị trường carbon, cho phép doanh nghiệp giao dịch hạn ngạch phát thải dựa trên lượng khí nhà kính được phép phát thải. Vậy mua bán quyền phát thải khí nhà kính được thực hiện như thế nào và cơ chế này đóng vai trò gì trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp? Cùng NatureCert tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Mua bán quyền phát thải khí nhà kính là gì?
Quyền phát thải khí nhà kính là gì?
Để hiểu mua bán quyền phát thải khí nhà kính, trước hết cần làm rõ khái niệm quyền phát thải. Trong hệ thống quản lý phát thải theo cơ chế thị trường, Nhà nước không cho phép doanh nghiệp phát thải không giới hạn mà xác lập một lượng phát thải nhất định được phép trong từng giai đoạn. Lượng quyền phát thải này được thể hiện thông qua hạn ngạch phát thải khí nhà kính.
Theo quy định hiện hành của Việt Nam, một đơn vị hạn ngạch phát thải khí nhà kính tương đương quyền phát thải 01 tấn CO₂ hoặc 01 tấn CO₂ tương đương (CO₂e). Hạn ngạch được phân bổ cho các cơ sở thuộc phạm vi áp dụng và được quản lý thông qua hệ thống đăng ký quốc gia.
Có thể hiểu đơn giản, nếu một cơ sở được phân bổ 100.000 đơn vị hạn ngạch thì về nguyên tắc, lượng hạn ngạch này đại diện cho quyền phát thải tương ứng với 100.000 tấn CO₂e trong phạm vi và giai đoạn được quản lý. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa doanh nghiệp được mặc nhiên phát thải đủ lượng hạn ngạch mà không cần kiểm kê, báo cáo hay thực hiện các nghĩa vụ liên quan. Lượng phát thải thực tế vẫn phải được xác định và quản lý theo quy định.
Hạn ngạch vì thế vừa là công cụ quản lý môi trường, vừa có thể trở thành một loại tài sản được giao dịch trong thị trường carbon. Khi một cơ sở giảm phát thải xuống thấp hơn lượng hạn ngạch được phân bổ và đáp ứng các điều kiện liên quan, phần hạn ngạch còn dư có thể trở thành nguồn lực để trao đổi trên thị trường.
Xem thêm: Dịch vụ thẩm định và thẩm tra khí nhà kính
Mua bán quyền phát thải khí nhà kính là gì?
Mua bán quyền phát thải khí nhà kính là hoạt động trao đổi các hạn ngạch phát thải được phép giao dịch giữa các chủ thể tham gia thị trường. Cơ chế này giải quyết sự khác biệt về khả năng và chi phí giảm phát thải giữa các doanh nghiệp.
Một doanh nghiệp có công nghệ hiện đại, sử dụng năng lượng hiệu quả hoặc đã đầu tư mạnh vào các giải pháp giảm phát thải có thể phát sinh lượng phát thải thực tế thấp hơn hạn ngạch được phân bổ. Khi đó, doanh nghiệp có thể có phần hạn ngạch dư để giao dịch theo quy định.
Ngược lại, một doanh nghiệp có lượng phát thải cao hơn hạn ngạch được phân bổ có thể phát sinh nhu cầu mua thêm hạn ngạch. Việc mua bán quyền phát thải khí nhà kính cho phép doanh nghiệp này tiếp cận lượng hạn ngạch cần thiết thay vì phải ngay lập tức thực hiện mọi biện pháp giảm phát thải với cùng một mức chi phí.
Như vậy, giao dịch quyền phát thải không nhằm tạo ra một “quyền phát thải vô hạn” cho doanh nghiệp. Ngược lại, tổng lượng phát thải của hệ thống vẫn được kiểm soát thông qua tổng hạn ngạch mà cơ quan quản lý xác lập. Chính giới hạn này tạo nên giá trị kinh tế của quyền phát thải.
Theo Nghị định 119/2025/NĐ-CP, cơ sở được phân bổ hạn ngạch được phép trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon trên Sàn giao dịch carbon theo lộ trình quy định. Việc trao đổi hạn ngạch được thực hiện trên Sàn giao dịch carbon theo pháp luật hiện hành.
Xem thêm: Kiểm kê khí nhà kính theo ISO 14064-2
Vì sao cần mua bán quyền phát thải khí nhà kính?
Nếu không có cơ chế thị trường, việc yêu cầu doanh nghiệp giảm phát thải thường phải dựa nhiều vào các tiêu chuẩn hoặc giới hạn hành chính. Tuy nhiên, chi phí giảm một tấn CO₂e ở mỗi doanh nghiệp không giống nhau. Có doanh nghiệp chỉ cần cải tiến một quy trình nhỏ đã có thể giảm đáng kể lượng phát thải, trong khi doanh nghiệp khác phải đầu tư công nghệ rất lớn mới đạt được mức giảm tương tự.
Mua bán quyền phát thải khí nhà kính tạo ra cơ chế để phân bổ nguồn lực theo tín hiệu thị trường. Doanh nghiệp có chi phí giảm phát thải thấp có động lực giảm nhiều hơn và có thể tạo ra giá trị từ phần hạn ngạch dư. Trong khi đó, doanh nghiệp có chi phí giảm phát thải cao có thể cân nhắc mua hạn ngạch nếu giải pháp này hiệu quả hơn trong ngắn hạn.
Điều quan trọng là tổng “chiếc bánh” phát thải vẫn bị giới hạn bởi mức trần. Vì vậy, mục tiêu của mua bán quyền phát thải khí nhà kính không phải là làm tăng lượng phát thải, mà là tạo ra cách thức đạt mục tiêu giảm phát thải với chi phí hợp lý hơn.
Cơ chế mua bán quyền phát thải khí nhà kính hoạt động như thế nào?
Cơ chế Cap-and-Trade là gì?
Cơ chế nền tảng của mua bán quyền phát thải khí nhà kính là Cap-and-Trade, có thể hiểu là “giới hạn và giao dịch”.
“Cap” là giới hạn tổng lượng phát thải được phép trong phạm vi thị trường. Cơ quan quản lý xác định tổng hạn ngạch dựa trên mục tiêu giảm phát thải, đặc điểm ngành, năng lực kỹ thuật, tiềm năng giảm phát thải và các yếu tố liên quan.
“Trade” là cho phép các đơn vị hạn ngạch đủ điều kiện được giao dịch. Sau khi hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể phát sinh tình trạng thừa hoặc thiếu so với lượng phát thải thực tế. Phần dư có thể được trao đổi, còn phần thiếu có thể tạo ra nhu cầu mua.
Có thể hình dung cơ chế mua bán quyền phát thải khí nhà kính theo chuỗi:
Xác lập trần phát thải → Phân bổ hạn ngạch → Doanh nghiệp kiểm soát phát thải → Phát sinh dư/thiếu hạn ngạch → Mua bán → Nộp trả hạn ngạch để hoàn thành nghĩa vụ.
Điểm quan trọng nhất nằm ở “cap”. Nếu tổng hạn ngạch được kiểm soát và điều chỉnh giảm theo mục tiêu khí hậu, thị trường sẽ tạo áp lực kinh tế để doanh nghiệp từng bước giảm lượng phát thải.
Hạn ngạch phát thải được hình thành và phân bổ như thế nào?
Hạn ngạch không tự phát sinh từ hoạt động mua bán mà trước hết phải được xác lập trong hệ thống quản lý. Tại Việt Nam, Nghị định 119/2025/NĐ-CP quy định phương pháp xác định hạn ngạch dựa trên nhiều yếu tố như mức phát thải khí nhà kính trên đơn vị sản phẩm, mục tiêu tăng trưởng của lĩnh vực, mục tiêu giảm phát thải, kế hoạch sản xuất kinh doanh, tiềm năng giảm phát thải cũng như năng lực kỹ thuật, công nghệ và tài chính của cơ sở.
Trong giai đoạn 2025–2026, Việt Nam thực hiện thí điểm phân bổ hạn ngạch cho các nhà máy nhiệt điện, cơ sở sản xuất sắt thép và cơ sở sản xuất xi măng thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính.
Ngày 09/02/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 263/QĐ-TTg phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025 và 2026. Đây là một bước quan trọng đưa cơ chế mua bán quyền phát thải khí nhà kính từ thiết kế chính sách sang giai đoạn triển khai thực tế.
Doanh nghiệp có hạn ngạch dư sẽ làm gì?
Sau khi được phân bổ hạn ngạch, doanh nghiệp cần theo dõi lượng phát thải thực tế trong kỳ. Nếu lượng phát thải thấp hơn lượng hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể hình thành phần hạn ngạch dư.
Ví dụ, một cơ sở được phân bổ 100.000 đơn vị nhưng lượng phát thải thực tế chỉ ở mức 90.000 tấn CO₂e. Về mặt số học, cơ sở có 10.000 đơn vị chênh lệch. Nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện giao dịch, phần hạn ngạch này có thể được đưa vào hoạt động mua bán quyền phát thải khí nhà kính.
Điều này tạo ra một động lực kinh tế khá rõ: giảm phát thải không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí năng lượng hoặc nguyên liệu mà còn có thể tạo ra giá trị từ lượng hạn ngạch còn dư.
Tuy nhiên, doanh nghiệp cần phân biệt giữa “lượng phát thải thấp hơn hạn ngạch” và “lượng hạn ngạch chắc chắn được tự do bán”. Việc giao dịch còn phụ thuộc vào quy định về đối tượng, tài khoản, hệ thống đăng ký và cơ chế giao dịch tại từng thời kỳ.
Xem thêm: Kế hoạch giảm nhẹ khí nhà kính: 10 lưu ý quan trọng khi triển khai
Doanh nghiệp thiếu hạn ngạch sẽ làm gì?
Trường hợp ngược lại xảy ra khi lượng phát thải thực tế cao hơn lượng hạn ngạch được phân bổ. Khi đó, doanh nghiệp cần xác định mức thiếu hụt và thực hiện các biện pháp phù hợp để đáp ứng nghĩa vụ.
Một trong những công cụ đó là mua bán quyền phát thải khí nhà kính. Doanh nghiệp có nhu cầu có thể mua thêm hạn ngạch đủ điều kiện giao dịch để phục vụ nghĩa vụ nộp trả.
Theo quy định hiện hành, cơ sở có trách nhiệm nộp trả hạn ngạch cho Nhà nước theo từng giai đoạn. Lượng hạn ngạch phải nộp trả tối thiểu tương ứng với kết quả kiểm kê phát thải trực tiếp trong giai đoạn sau khi tính lượng tín chỉ carbon được phép bù trừ.
Nếu không thực hiện đầy đủ trách nhiệm nộp trả, cơ sở có thể bị xử phạt và phần hạn ngạch còn thiếu có thể bị trừ vào lượng hạn ngạch phân bổ cho giai đoạn tiếp theo.
Giá quyền phát thải được xác định như thế nào?
Giá là một yếu tố quan trọng trong mua bán quyền phát thải khí nhà kính. Không có một mức giá cố định áp dụng cho mọi thời điểm và mọi thị trường. Giá hình thành từ quan hệ cung – cầu và phản ánh mức độ khan hiếm của quyền phát thải.
Khi tổng lượng hạn ngạch bị giới hạn trong khi nhu cầu mua tăng, giá có xu hướng chịu áp lực tăng. Ngược lại, nếu lượng hạn ngạch dư trên thị trường lớn hơn nhu cầu, giá có thể chịu áp lực giảm.
Ngoài cung – cầu, giá còn chịu ảnh hưởng bởi chi phí giảm phát thải của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp có thể giảm một tấn CO₂e với chi phí thấp hơn giá mua một đơn vị hạn ngạch, đầu tư giảm phát thải có thể trở nên hấp dẫn hơn. Nếu chi phí giảm phát thải quá cao, doanh nghiệp có thể cân nhắc mua hạn ngạch.
Chính sự so sánh giữa chi phí giảm phát thải và giá carbon tạo nên tín hiệu kinh tế quan trọng của thị trường.
Quy trình mua bán quyền phát thải khí nhà kính
Bước 1 – Xác định lượng phát thải khí nhà kính
Mọi hoạt động mua bán quyền phát thải khí nhà kính đều cần bắt đầu từ dữ liệu phát thải đáng tin cậy. Doanh nghiệp phải xác định lượng khí nhà kính phát sinh từ các nguồn thuộc phạm vi kiểm kê, quy đổi về CO₂e theo phương pháp được áp dụng.
Kiểm kê khí nhà kính không chỉ phục vụ mục đích môi trường mà còn là cơ sở để doanh nghiệp biết mình đang phát thải bao nhiêu, cần bao nhiêu hạn ngạch và có khả năng dư bao nhiêu hạn ngạch.
Vì vậy, có thể xem kiểm kê khí nhà kính → xác định hạn ngạch → đối chiếu phát thải → giao dịch là chuỗi dữ liệu cốt lõi của hoạt động mua bán quyền phát thải khí nhà kính.
Bước 2 – Xác định lượng hạn ngạch được phân bổ
Sau khi có lượng phát thải, doanh nghiệp cần xác định lượng hạn ngạch được phân bổ cho cơ sở trong giai đoạn tương ứng.
Tại Việt Nam, hạn ngạch được cập nhật vào tài khoản của cơ sở trên Hệ thống đăng ký quốc gia. Thông tư 11/2026/TT-BNNMT quy định việc quản lý và vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon; văn bản có hiệu lực từ ngày 30/03/2026.
Hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý số lượng hạn ngạch, thông tin tài khoản và quá trình ghi nhận các đơn vị được phép giao dịch.
Bước 3 – Xác định nhu cầu mua hoặc lượng hạn ngạch có thể bán
Sau khi có hai dữ liệu là lượng phát thải thực tế và lượng hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể xác định vị thế của mình.
Nếu phát thải thực tế thấp hơn hạn ngạch, doanh nghiệp có khả năng có phần dư để giao dịch. Nếu phát thải cao hơn hạn ngạch, doanh nghiệp có thể phát sinh nhu cầu mua thêm.
Đây chính là bước quyết định doanh nghiệp sẽ tham gia bên bán hay bên mua trong mua bán quyền phát thải khí nhà kính.
Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên chỉ căn cứ vào một con số phát thải tạm tính. Việc xác định lượng cần giao dịch cần dựa trên dữ liệu kiểm kê, các nghĩa vụ nộp trả và những đơn vị được phép sử dụng theo quy định.
Bước 4 – Thực hiện giao dịch quyền phát thải
Khi xác định được nhu cầu, hoạt động mua bán quyền phát thải khí nhà kính được thực hiện theo cơ chế giao dịch được pháp luật cho phép.
Theo quy định hiện hành, việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính được thực hiện trên Sàn giao dịch carbon theo pháp luật về Sàn giao dịch carbon. Nghị định 119/2025/NĐ-CP đồng thời xác định hạn ngạch và một số tín chỉ carbon đủ điều kiện là các đơn vị được phép trao đổi trên Sàn giao dịch carbon.
Về bản chất, giao dịch sẽ bao gồm các yếu tố cơ bản như số lượng hạn ngạch, mức giá, chủ thể giao dịch, thanh toán và chuyển giao đơn vị hạn ngạch. Việc ghi nhận quyền sở hữu và số dư được thực hiện thông qua hệ thống quản lý tương ứng.
Bước 5 – Hoàn thành nghĩa vụ và ghi nhận giao dịch
Sau khi mua hoặc bán, doanh nghiệp cần tiếp tục theo dõi số dư hạn ngạch và thực hiện các nghĩa vụ liên quan. Việc mua được hạn ngạch không đồng nghĩa với việc quy trình đã kết thúc.
Đối với cơ sở có nghĩa vụ nộp trả, lượng hạn ngạch cần nộp phải đáp ứng yêu cầu tương ứng với lượng phát thải thuộc phạm vi quản lý sau khi áp dụng các cơ chế được phép. Việc nộp trả được thực hiện trên Hệ thống đăng ký quốc gia theo thời hạn quy định.
Do đó, quy trình mua bán quyền phát thải khí nhà kính có thể khái quát thành:
Kiểm kê phát thải → xác định hạn ngạch → xác định dư/thiếu → giao dịch → chuyển giao → ghi nhận → nộp trả.
Đây là một chuỗi liên tục, trong đó dữ liệu phát thải, hạn ngạch và giao dịch phải có khả năng đối chiếu với nhau.
Vai trò của mua bán quyền phát thải khí nhà kính trong giảm phát thải
Tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp giảm phát thải
Một trong những giá trị lớn nhất của mua bán quyền phát thải khí nhà kính là biến việc giảm phát thải thành một bài toán kinh tế cụ thể.
Trước đây, doanh nghiệp có thể nhìn giảm phát thải chủ yếu dưới góc độ chi phí đầu tư. Khi thị trường carbon phát triển, doanh nghiệp có thêm một biến số để tính toán: giá trị của lượng hạn ngạch được tiết kiệm hoặc có thể giao dịch.
Một doanh nghiệp đầu tư công nghệ giúp giảm tiêu thụ nhiên liệu có thể đồng thời giảm chi phí vận hành, giảm phát thải và cải thiện vị thế trên thị trường hạn ngạch. Điều này tạo ra động lực để doanh nghiệp chủ động tìm kiếm các giải pháp giảm phát thải có hiệu quả kinh tế.
Khuyến khích đầu tư vào công nghệ ít carbon
Khi quyền phát thải có giá trị, việc phát thải nhiều hơn có thể kéo theo chi phí cao hơn. Doanh nghiệp vì thế có thêm lý do để đầu tư vào các giải pháp tiết kiệm năng lượng, cải tiến thiết bị, tối ưu quy trình sản xuất hoặc chuyển đổi sang nguồn năng lượng ít carbon.
Về dài hạn, mua bán quyền phát thải khí nhà kính không chỉ tạo ra hoạt động giao dịch mà còn tác động ngược trở lại quyết định đầu tư. Doanh nghiệp sẽ phải tính toán cả chi phí công nghệ và chi phí carbon khi lựa chọn phương án sản xuất.
Tối ưu chi phí giảm phát thải
Không phải doanh nghiệp nào cũng có cùng điều kiện để giảm phát thải. Một nhà máy có thể giảm một tấn CO₂e với chi phí tương đối thấp, trong khi cơ sở khác phải đầu tư rất lớn.
Cơ chế mua bán quyền phát thải khí nhà kính cho phép thị trường tìm kiếm phương án có chi phí tổng thể hiệu quả hơn. Doanh nghiệp có khả năng giảm phát thải với chi phí thấp có động lực giảm nhiều hơn; doanh nghiệp có chi phí giảm cao có thể cân nhắc mua hạn ngạch.
Nhờ vậy, mục tiêu giảm phát thải có thể được thực hiện thông qua sự kết hợp giữa đầu tư giảm phát thải và giao dịch trên thị trường, thay vì chỉ dựa vào một phương án duy nhất.
Hình thành giá carbon
Mua bán quyền phát thải khí nhà kính cũng góp phần hình thành tín hiệu giá carbon. Khi mỗi đơn vị phát thải gắn với một chi phí hoặc giá trị giao dịch, carbon trở thành một yếu tố có thể được đưa vào các quyết định về sản xuất, đầu tư và quản trị doanh nghiệp.
Giá carbon càng được phản ánh rõ trong thị trường, doanh nghiệp càng có cơ sở để đánh giá hiệu quả của các dự án giảm phát thải. Một dự án trước đây chỉ được xem xét dựa trên thời gian hoàn vốn có thể được đánh giá thêm dựa trên lượng phát thải tránh được và giá trị hạn ngạch tương ứng.
Phân biệt mua bán quyền phát thải và mua bán tín chỉ carbon
Mặc dù đều có thể xuất hiện trên thị trường carbon, mua bán quyền phát thải khí nhà kính và mua bán tín chỉ carbon không phải là hai cách gọi hoàn toàn giống nhau.
Mua bán quyền phát thải
Mua bán quyền phát thải khí nhà kính chủ yếu gắn với hạn ngạch trong hệ thống trao đổi phát thải. Hạn ngạch được xác lập và phân bổ trong một cơ chế quản lý có giới hạn tổng lượng phát thải.
Theo quy định hiện hành của Việt Nam, một đơn vị hạn ngạch thể hiện quyền phát thải tương đương 1 tấn CO₂ hoặc 1 tấn CO₂e. Hạn ngạch đủ điều kiện được trao đổi theo cơ chế của thị trường carbon.
Mua bán tín chỉ carbon
Tín chỉ carbon có bản chất khác. Tín chỉ thường gắn với một lượng giảm hoặc hấp thụ phát thải được xác nhận từ chương trình, dự án hoặc cơ chế phù hợp.
Nói cách khác, hạn ngạch trả lời câu hỏi “được phép phát thải bao nhiêu trong hệ thống?”, còn tín chỉ carbon gắn nhiều hơn với câu hỏi “đã giảm hoặc hấp thụ được bao nhiêu lượng phát thải được xác nhận?”
Nghị định 119/2025/NĐ-CP cũng quy định các loại tín chỉ carbon đủ điều kiện được trao đổi trên Sàn giao dịch carbon, bên cạnh hạn ngạch phát thải.
Mua bán quyền phát thải khí nhà kính là công cụ kinh tế giúp chuyển hóa mục tiêu giảm phát thải thành động lực thị trường. Thông qua cơ chế phân bổ, mua bán và sử dụng hạn ngạch, doanh nghiệp có thể chủ động cân đối nghĩa vụ phát thải, đồng thời tối ưu chi phí và thúc đẩy đầu tư vào các giải pháp công nghệ ít carbon. Khi thị trường carbon ngày càng được hoàn thiện, việc hiểu rõ cơ chế mua bán quyền phát thải khí nhà kính sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quản lý phát thải và đáp ứng các yêu cầu về giảm phát thải trong tương lai.
Thông tin liên hệ tư vấn NatureCert
NatureCert là đơn vị chuyên cung cấp các dịch vụ về lập kế hoạch giảm nhẹ phát thải nhà kính. Để được hỗ trợ và tư vấn chi tiết về các dịch vụ này, quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp với chúng tôi thông qua các thông tin sau:
Address: 3B49 Sky 9, 61-63 đường số 1, phường Phú Hữu, TP. Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh
Phone: 0932023406
Email: info@naturecert.org
Website: www.naturecert.com
Email: info@naturecert.org
Fanpage chính: Trung tâm NatureCert
Với đội ngũ tư vấn chuyên nghiệp và kinh nghiệm, NatureCert cam kết sẽ mang đến cho quý khách hàng những giải pháp tối ưu và hiệu quả nhất trong việc đánh giá, báo cáo và kiểm kê khí nhà kính. Hãy liên hệ với chúng tôi ngay hôm nay để được tư vấn và hỗ trợ tốt nhất.
